Bolid – co to jest i czym różni się od zwykłego auta?

Bolid to meteor o jasności większej niż -4 magnitudo, czyli jaśniejszy od planety Wenus. W motoryzacji tym samym słowem określa się szybki samochód wyścigowy, ale pierwotne znaczenie pochodzi z astrofizyki. Różnica dotyczy samego zjawiska oraz źródła nazwy. W artykule znajdziesz praktyczne informacje o obserwacjach i klasyfikacji.

Jak rozpoznać bardzo jasny meteor na niebie?

Zjawisko nazywane bolidem to najjaśniejsza odmiana meteoru. Warunkiem jego zaklasyfikowania jest osiągnięcie jasności większej niż -4 magnitudo, co oznacza blask przewyższający Wenus w chwili maksimum (-4,6 mag). Taki przelot wywołuje meteoroid o średnicy co najmniej kilku centymetrów.

Wpadający w atmosferę obiekt porusza się z prędkością od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów na sekundę. Wbrew obiegowej opinii o tarciu, za rozgrzanie odpowiada gwałtowne sprężanie powietrza tuż przed jego czołem. Powierzchnia osiąga wówczas temperaturę kilku tysięcy stopni Celsjusza.

Efektem jest intensywny błysk, a sam przelot trwa kilka sekund lub dłużej. Część masy ulega całkowitemu wyparowaniu, przez co na niebie pozostaje jasny ślad przypominający wąski ogon komety.

Podstawowa różnica między zwykłym meteorem a bolidem dotyczy jasności – ten drugi przekracza -4 magnitudo.

Czym różni się od zwykłego meteoru?

Zwykły meteor to potocznie spadająca gwiazda, która powstaje z meteoroidu o rozmiarach liczonych zwykle w milimetrach. Taki drobny fragment skalny spala się szybko i nie stanowi zagrożenia dla ludzi ani budynków. Większy obiekt przedziera się przez atmosferę dłużej, a jego blask bywa znacznie silniejszy.

Większa aktywność rojów meteorów, na przykład Perseidów w pierwszej połowie sierpnia lub Geminidów, sprzyja również pojawianiu się bardzo jasnych meteorów. Do rzadkich zdarzeń należał meteor z Czelabińska z 2013 roku. Odpowiedzialny za niego obiekt miał około 20 metrów średnicy, a takie zjawiska trafiają się średnio raz na 60 lat. Syberyjski meteor tunguski był jeszcze większy i spowodował ogromne zniszczenia na niezamieszkanym terenie.

Granica jasności

W polskim nazewnictwie przyjmuje się, że próg dla omawianego zjawiska to -4 mag. Międzynarodowa Unia Astronomiczna nie posiada jednej oficjalnej definicji, dlatego w tekstach anglojęzycznych funkcjonuje szerszy termin fireball. Skala magnitudo jest logarytmiczna, więc im mniejsza wartość, tym jaśniejszy obiekt.

Podział na typy

W zależności od blasku obserwacje dzieli się na trzy grupy. Poniższa tabela przedstawia progi jasności i cechy charakterystyczne:

Jakie efekty towarzyszą przelotowi bardzo jasnego meteoru?

Efekty akustyczne to częsty element obserwacji. Osoby znajdujące się blisko trajektorii opisują huk, skwierczenie lub pisk opon. Grom dźwiękowy bywa słyszalny dopiero po paru minutach od rozbłysku, co wynika z różnicy prędkości światła i dźwięku.

Część badaczy szuka wyjaśnienia syków i trzasków w efekcie fotoakustycznym. Promieniowanie docierające do przedmiotów w pobliżu obserwatora może wywoływać drgania, które ucho odbiera jako krótkie dźwięki. Dodatkowo silne sprężenie powietrza przed poruszającym się obiektem odpowiada za wysoką temperaturę i jasny rozbłysk.

Skąd pochodzi nazwa i co ma wspólnego z autem?

Źródłosłów sięga greckiego bolis, bolidos, które tłumaczy się jako pocisk. W słownikach jeszcze do lat 60. XX wieku termin ten funkcjonował wyłącznie w kontekście astrofizyki i opisywał duży meteor o bardzo mocnym świetle. Definicja słownikowa PWN podaje dwa znaczenia: meteor o znacznych rozmiarach i bardzo dużej jasności oraz szybki samochód wyścigowy.

Drugie znaczenie pojawiło się jako internacjonalizm dopiero w drugiej połowie XX wieku. Nazwa samochodów Formuły 1 nawiązuje do cech zjawiska astronomicznego – szybkości, głośności i świetlistej smugi. Dlatego zwykłe auto nie jest bolidem, a określenie rezerwuje się dla specjalnej konstrukcji wyścigowej.

Jak często występują takie zjawiska i jak je zgłaszać?

Codziennie na świecie pojawia się kilka tysięcy bolidów, ale większość z nich przelatuje nad oceanami lub w ciągu dnia i pozostaje niezauważona. Szacuje się, że statystycznie 1 na 1200 meteorów osiąga jasność -5 mag, a 1 na 12000 dochodzi do -8 mag. Wraz z pojaśnieniem o 1 magnitudo liczba obiektów danej jasności spada do około jednej trzeciej.

Bardzo jasne superbolidy zdarzają się rzadziej – rocznie rejestruje się kilkadziesiąt takich zjawisk na świecie, słabszych bolidów są tysiące. Większość bardzo jasnych meteorów rozpada się na wysokości od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów. Fragmenty, które docierają do powierzchni, stają się meteorytami. W geologii omawianym terminem określa się wyłącznie bardzo duże obiekty, które pozostawiły po sobie kratery, a bruzda dolotowa pomaga ustalić kierunek przylotu.

Szansa zobaczenia bolidu danego dnia przy całodobowej obserwacji nieba wynosi około 50 procent. W praktyce wymaga to długiego wpatrywania się w niebo, dlatego wiele nagrań pochodzi z kamer samochodowych. Do znanych przykładów należą nagrania z Rosji z 17 listopada 2021 roku, kompilacja z Polski ze stycznia 2021 roku oraz bolid dzienny nad Słowenią.

Każde zaobserwowane zjawisko może pomóc profesjonalnym astronomom. Warto zapisać czas, kierunek lotu, jasność i ewentualne dźwięki. W Polsce nad regularną rejestracją pracuje Polska Sieć Bolidowa, projekt Pracowni Komet i Meteorów. Sieć liczy ponad 30 stacji wyposażonych w kamery CCTV lub cyfrowe aparaty fotograficzne.

Obserwację warto zgłosić do jednej z poniższych instytucji:

• Pracownia Komet i Meteorów – polskie archiwum rejestracji,
• International Meteor Organization – międzynarodowa baza raportów,
• Polska Sieć Bolidowa – sieć stacji nad terytorium Polski,
• American Meteor Society – publikacje i często zadawane pytania o bolidach.